Human Sustainability: waarom systemen mensen moeten dienen

Onze samenlevingen wereldwijd worden overspoeld door beleidsplannen over duurzaamheid. Duurzame energie. Duurzame economieën. Duurzame organisaties. Duurzame steden. Duurzame systemen. Maar tijdens een recente keynote voor een internationaal publiek van wetenschappers, economen, ondernemers en publieke denkers, begon ik ergens anders.

Bij ons, de steeds zo 'duurzame' mens!

Systemen bestaan om mensen te dienen. Of in elk geval: dat zouden ze moeten doen. En wanneer systemen hun menselijke maat verliezen, steeds controlerender worden of meer druk op mensen leggen dan zij duurzaam kunnen dragen, verschuift er iets fundamenteels.

Daar begint Human Sustainability.

Systemen ontlenen hun legitimiteit aan hun dienst aan mensen. Niet andersom.

Ronald, oprichter Transformation Nomads

Duurzaamheid begint bij de mens

Ik werd uitgenodigd om te spreken over Human Sustainability voor een internationaal publiek van wetenschappers, economen, ondernemers en publieke denkers.

Op conferenties als deze gaat het gesprek vaak over systemen. Overheidsbeleid wordt tot in detail onderzocht. Economische en wetenschappelijke modellen worden bediscussieerd. We bespreken waarom een systeem werkt, waarom een ander niet werkt en wat de gevolgen daarvan kunnen zijn. Dat alles doet ertoe.

Maar terwijl ik daar stond, dacht ik dat het misschien interessant zou zijn om het gesprek een compleet andere richting op te brengen.

Wat als we, voor een moment, zouden stoppen het systeem centraal te zetten?

Niet omdat beleid er niet toe doet. Niet omdat wetenschap er niet toe doet. En zeker niet omdat we geen functionerende economische, technologische en maatschappelijke systemen nodig hebben. Maar omdat we soms lijken te vergeten waarom we die systemen überhaupt hebben gecreëerd.

Voor mij is de fundamentelere vraag niet of de mens zich kan blijven aanpassen aan het systeem. Het is of onze systemen mensen in staat stellen om te floreren. Dat verandert het perspectief.

Een economie heeft geen leven. Een organisatie ligt 's nachts niet wakker. Een wetenschappelijk model verliest geen vertrouwen, raakt niet uitgeput, ervaart geen angst en bevraagt niet de zin van wat het doet. Mensen wel.

Toch vragen we, wanneer er iets begint mis te gaan, vaak hoe mensen veerkrachtiger, productiever, flexibeler en beter bestand tegen druk kunnen worden. Ik wilde dat omdraaien.

Dient het systeem de mens nog?

De reactie in de zaal was fascinerend. Een deel van het publiek leek niet goed te weten wat ervan te maken. Anderen herkenden onmiddellijk wat ik probeerde te zeggen en spraken me daarna positief aan. De reactie zelf illustreerde het punt.

We zijn er zo aan gewend geraakt om te bespreken hoe systemen zouden moeten werken, dat het terugplaatsen van de mens in het midden plotseling kan klinken als een andere manier om naar de wereld te kijken. Maar dat is precies wat ik bedoel met Human Sustainability. Geen wereld zonder systemen. Een wereld waarin we ze op hun plek zetten.

Systemen ontlenen hun legitimiteit aan hun dienst aan mensen. Niet andersom.

Hoe duurzaam is de mens in het systeem?

In organisaties en samenlevingen zien we al signalen van druk. Burn-out. Afnemend vertrouwen. Polarisatie. Mensen die het gevoel van richting verliezen. Teams die uitgeput raken. Besluitvorming die steeds defensiever wordt. Mensen die naar dezelfde werkelijkheid kijken maar haar fundamenteel verschillend ervaren.

We hebben de neiging deze als afzonderlijke problemen te behandelen. Human Sustainability vraagt ons te kijken naar wat ze met elkaar verbindt.

Systemen zouden mensen moeten dienen

Dit is ook waar Human Sustainability verschilt van het idee dat mensen eenvoudigweg veerkrachtiger moeten worden om steeds veeleisender systemen aan te kunnen. Maar dat is niet het punt.

Als een systeem voortdurend de mensen daarbinnen uitput, kan het antwoord niet simpelweg zijn om mensen te leren meer te verdragen. We zouden ook het systeem ter discussie moeten stellen.

Dient het nog de mensen voor wie het is ontworpen? Respecteert het menselijke waardigheid? Creëert het omstandigheden waarin mensen duurzaam kunnen functioneren? Of zijn efficiëntie, controle, technologie en institutionele logica geleidelijk aan doelen op zichzelf geworden? Human Sustainability zet die verhouding terug in haar juiste volgorde.

De mens is er niet om het systeem in stand te houden. Het systeem is er om de mens te ondersteunen.

Dat haalt persoonlijke verantwoordelijkheid niet weg. Integendeel. Systemen worden gevormd door menselijke keuzes, en duurzame verandering vraagt ook iets van ons individueel. Het vraagt of we voldoende bewust en innerlijk stabiel kunnen blijven om te observeren voordat we reageren, om angst van richting te onderscheiden en om verantwoordelijkheid te nemen voor de keuzes die we maken.

Van reactie naar richting

Dit deel van Human Sustainability werd ook persoonlijk voor mij. Duurzame verandering begint ook met het vermogen om stevig in jezelf te staan. Om te observeren voordat je reageert. Om in staat te blijven richting te kiezen wanneer de omstandigheden om je heen steeds complexer worden. Dat persoonlijke keerpunt maakt deel uit van het fundament van het werk dat ik vandaag doe.

Daarom gaat Human Sustainability niet alleen over het beschermen van mensen tegen disfunctionele systemen. Het gaat ook over menselijke agency. Wie ben je als vertrouwde structuren veranderen? Wat blijft er over als externe zekerheden verdwijnen? Kun je nog steeds onderscheiden wat ertoe doet van de ruis om je heen? Kun je handelen vanuit verantwoordelijkheid in plaats van angst? En kun je bijdragen aan systemen die mensen dienen, in plaats van mensen geleidelijk te reduceren tot functies binnen die systemen?

Human Sustainability praktisch maken

Human Sustainability kan geen filosofisch idee blijven.

Daarom ontwikkelen we een framework en instrumenten om de menselijke dimensie van duurzaamheid zichtbaarder en bruikbaarder te maken.

Een oproep voor een nieuwe professionele discipline

Dit werk roept ook een andere vraag op. Wie is verantwoordelijk voor de menselijke dimensie wanneer systemen steeds complexer worden?

We hebben ingenieurs voor technische systemen. Data-architecten voor digitale systemen. Financieel specialisten voor economische systemen. Governance-, risico- en compliance-professionals om organisaties te monitoren.

Maar versnellende complexiteit kan ook vragen om professionals die specifiek zijn getraind om human sustainability te herkennen en te beschermen op het niveau van besluitvorming.

Human Sustainability is de vergeten duurzaamheid

Dat was uiteindelijk het centrale argument van mijn keynote.

Human Sustainability is geen afwijzing van systemen, technologie, vooruitgang of transitie. We hebben systemen nodig. We hebben technologie nodig. En veel van de structuren om ons heen zullen onvermijdelijk veranderen. Maar systemen zouden instrumenten moeten blijven in dienst van het menselijk leven en de menselijke waardigheid. Hoe complexer de wereld wordt, hoe belangrijker het is dat we die verhouding niet uit het oog verliezen.

En dat brengt ons terug bij waar de lezing begon. Niet bij het systeem. Bij de mens.

De duurzaamheidsvraag die we te lang over het hoofd hebben gezien is niet: hoe creëren we duurzamere systemen?

Maar:

Maken de systemen die we creëren het menselijk leven duurzamer, of vragen we mensen in toenemende mate om duurzaam te zijn ten behoeve van het systeem?

Voor mij verandert dat onderscheid alles. Wij hebben de systemen gecreëerd

Er zit iets vreemd krachtigs in het woord systeem. We spreken over het systeem alsof het hier vanzelf is beland en nu bepaalt hoe de rest van ons moet leven.

Maar wie heeft het gecreëerd?

Wij.

Iedere organisatie, instituut, markt, beleidskader en structuur om ons heen is bedacht, opgebouwd en in stand gehouden door mensen. En als iets wat we hebben gecreëerd niet meer werkt, of niet langer de wereld voortbrengt waarin we willen leven, kunnen we het veranderen.

Soms betekent dat invloed uitoefenen op de mensen die beleid ontwerpen of instituten leiden. Soms betekent het een organisatie herontwerpen, een proces veranderen of simpelweg weigeren iets voort te zetten wat geen zin meer heeft.

Maar voor mij begint het ook op een veel individueler niveau.

Door mijn werk met mensen in diepere bewustzijnsstaten ben ik de menselijke geest gaan zien als veel krachtiger dan we onszelf normaal toestaan te geloven. We zijn niet alleen deelnemers aan de werkelijkheid. We nemen deel aan het creëren ervan. Wat we denken, geloven, vrezen, kiezen en waarnaar we handelen helpt vormgeven aan de werkelijkheid die we ervaren en de wereld die we om ons heen creëren.

Dat verandert onze positie. We vragen niet langer alleen aan iemand anders om het systeem te veranderen.

We beginnen bij onszelf.

En stel je dan voor wat er gebeurt wanneer veel mensen dat tegelijkertijd beginnen te doen. Wanneer ze stoppen met automatisch te accepteren wat niet meer werkt, zich bewust worden van hun eigen creatieve kracht en anders beginnen te kiezen.

Systemen die ooit onbeweeglijk leken, kunnen plotseling in beweging komen.

Misschien is dat wat werkelijke transformatie vraagt: niet opnieuw een systeem dat van bovenaf wordt opgelegd, maar een andere gemoedstoestand van waaruit we van binnenuit beginnen te creëren.